W obiektach antykwarycznych, na rynkach staroci lub w inwentarzach strychów sporadycznie natknąć się można na drewniane ramy obrazów, które zostały oklejone papierem z wytłaczanym, zróżnicowanym ornamentem. Pomimo iż w przeszłości cieszyły się one popularnością i były produktem ekonomicznym, obecnie stanowią rzadkość na rynku antykwarycznym. Jest to wynikiem ich wysokiej podatności na zniszczenia mechaniczne, degradację spowodowaną przez insekty oraz negatywny wpływ wilgoci. Zachowane egzemplarze datowane są zazwyczaj na okres od XVIII do XIX wieku. Ze względu na zastosowaną technikę wykonania, można wyróżnić następujące kategorie tych obiektów:
- Ramy wykonane w całości z papieru tłoczonego w specjalnych formach.
- Ramy drewniane, których powierzchnię oklejono taśmami z tłoczonego papieru, niekiedy z dodatkiem papierowych lub stiukowych elementów narożnych.
- Ramy o konstrukcji bazującej na papierze, lecz dekorowane ornamentami wykonanymi ze stiuku.
Produkcja ram papierowych rozpoczęła się w Europie w połowie XVIII wieku. Ich pojawienie się było ściśle związane z rozwojem estetyki chinoiserie, stanowiącej inspirację dla wyrobów importowanych z Dalekiego Wschodu. Chińskie wyroby lakowe, których kanwę stanowił papier, stały się prawdopodobnie wzorcem dla rokokowych ramek tłoczonych z masy papierowej, następnie poddawanych procesom lakierowania, malowania i złocenia.
W Polsce, w XIX wieku, odnotowano działalność dużych zakładów specjalizujących się w wytwarzaniu taśm, obić papierowych i ornamentów, które znajdowały zastosowanie w introligatorstwie, produkcji bibelotów ozdobnych oraz zabawek. Podczas Publicznej Wystawy w Warszawie w 1838 roku („Wystawa płodów krajowego przemysłu”) swoje wyroby papierowe prezentowała „Fabryka sukcesorów Rhana i Vettera” zlokalizowana przy ulicy Marszałkowskiej nr 1518. Ekspozycja obejmowała m.in. prasowane z papieru szlaczki galanteryjne, rozetki, plafony oraz drewniane ramki do obrazów oklejone złoconymi taśmami papierowymi. Charakterystyczną cechą tych ram był drobny, płytki relief o subtelnym zarysie.
Wytwarzanie ram z użyciem papieru kontynuowano przez cały XIX wiek, aż do wybuchu I wojny światowej, z uwzględnieniem ewolucji wzornictwa i technologii konstrukcyjnych. Niekiedy papierowe taśmy służyły jedynie do zdobienia ornamentów, naroży lub listew brzegowych. Zdarzało się, że ramiarze wykorzystywali prasowaną taśmę papierową, imitującą fakturę delikatnego splotu tkaniny, do dekorowania wklęsłych partii listwy ramiarskiej, podczas gdy zasadnicze elementy dekoracyjne (ornamenty, naroża, motywy florystyczne) były realizowane ze stiuku. Wszystkie te elementy dekoracyjne były poddawane złoceniu różnymi technikami pozłotniczymi, a w przypadku klientów o wysokich wymaganiach finansowych stosowano autentyczne złoto.
W celu zabezpieczenia delikatnej dekoracji stosowano rozwiązania konstrukcyjne, w których szyba pokrywała nie tylko oprawiany obraz, ale również dekoracyjny profil ramy, tworząc efekt zamkniętej kasety. Analogiczna technika oprawy była charakterystyczna dla ikon na Wschodzie. Tematyka dzieł (obrazów, grafik, oleodruków) oprawianych w ten sposób najczęściej miała charakter sakralny, odzwierciedlając powszechność motywów religijnych we wnętrzach mieszkalnych dawnej Polski, zarówno miejskich, jak i wiejskich. Z tego samego okresu pochodzą także reliefowe ramki papierowe, tłoczone często integralnie z trójwymiarowym wizerunkiem, wzorowane na ornamentach opraw dawnych książek. Wnętrza tych reliefów bywały wypełniane wklejaną grafiką lub fotografią.
Historia ram, których cała konstrukcja wykonana jest z tektury, rozpoczyna się w połowie XIX wieku. Ramy te, często owalne lub okrągłe, były konstruowane poprzez sklejenie warstw tektury o różnej wysokości, co pozwalało na uzyskanie pożądanego profilu. Następnie ramy te gruntowano zaprawą kredową i wykańczano ornamentami ze stiuku. Identyfikacja takich obiektów jest utrudniona w porównaniu z ramami na kanwie drewnianej; cechą diagnostyczną jest większy ciężar oraz charakterystyczny prążkowany wzór na odwrociu, świadczący o złożeniu z warstw tektury.
Właściciele i kolekcjonerzy „papierowych ram” zobowiązani są do zwrócenia szczególnej uwagi na ich ochronę przed insektami, kurzem, a przede wszystkim przed działaniem wilgoci. Konserwacja uszkodzonych obić papierowych jest procesem skomplikowanym i kosztownym. Niepokojącym zjawiskiem jest fakt, iż na rynkach staroci sprzedawcy, często nieświadomi delikatności materiału, eksponują te ramy w warunkach atmosferycznych, w tym podczas opadów deszczu. Nabywanie obiektów poddanych takiemu traktowaniu jest niewskazane.
D.L. Sowizdrzał z Niedar
Dodaj komentarz