Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że ramy do swoich obrazów projektowali i czasem wykonywali znakomici artyści. Rama do obrazu Albrechta Dürera 1471-1528 „Adoracja Trójcy Świętej” została przez niego zaprojektowana po powrocie z Wenecji w stylu włoskiego renesansu. Praca rzeźbiarska przy tej ramie przypisywana była znakomitemu snycerzowi Witowi Stwoszowi 1448-1533. Dzisiaj jednak wymieniany jest w tej roli Ludwig Krug 1488-1532.
Obraz z rzeźbioną ramą zamówił w 1908 roku zamożny kupiec norymberski Mateusz Landauer 1451-1515 do kaplicy Wszystkich Świętych, w ufundowanym przez siebie domu – hospicjum dla 12 zubożałych mistrzów cechowych. (Zwölfbrüderhaus). Obraz na desce lipowej w technice olejnej 135 x 123 cm ukazuje adorację Trójcy Świętej przez Maryję, świętych, patriarchów, proroków i chrześcijan w niebiosach. W centrum obrazu w pionowej osi wyobrażony koronowany Bóg Ojciec na tronie w obłokach trzyma – prezentuje ukrzyżowanego a nad nimi w blasku pośród cherubinów i aniołów unosi się Duch Święty. Gromady zbawionych świeckich i duchownych otaczają całą scenę, w tym przedstawiciele różnych stanów z Cesarzem i Papieżem na czele. Po lewej wśród zgromadzonych siwowłosy fundator Matthäus Landauer z kapeluszem w ręku. Poniżej w pustym, rozległym krajobrazie stoi świadek, samotna postać malarza z tablicą inskrypcyjną w złotej ramie. Na tablicy napis: Albertus Durer Noricus faciebat anno a Virginis partu 1511 (Albrecht Dürer norymberczyk stworzył go w 1511 roku po narodzeniu Maryi Panny).
Projekt całego dzieła Dürera z jego autografem i datą 1508 zachował się w zbiorach Muzeum Conde w Chantilly. Jest rysowany piórkiem, brązowym tuszem i podmalowany akwarelą. To niewielka karta pociemniałego papieru w wymiarach (39 × 26,5 cm.)
Duża rama 284 x 213 cm różni się od projektowanej m.in. zmianami w proporcjach, elementami rzeźby i profili na tympanonie, ornamentami w stylu gotyckim i ozdobionymi wiciami winorośli kolumnami. Rama wzorowana jest włoskich renesansowych ramach ołtarzowych (pala) typu aedicula. O ile obraz ukazuje symbolicznie dzień Wszystkich Świętych, to przedstawienia rzeźbiarskie na ramie przypominają o dniu Sądu Ostatecznego. W tympanonie w pełnoplastycznej rzeźbie sędzia Świata Chrystus z Maryją i Świętym Janem, na fryzie wyobrażono w reliefie dwie procesje: prowadzonych ku światłości (słońce) przez anioły i do piekielnej paszczy przez diabły.
Napis na tablicy flankowanej herbami rodziny Landau w dolnej części ramy głosi, że dom 12 braci razem z tą tablicą ukończony przez Mateusza Landauera w 1511 roku.
Wymiary ramy, niemal dwukrotnie przekraczające wysokość obrazu, wskazują na jej dominującą rolę architektoniczną. Konstrukcja ta miała za zadanie nie tylko chronić panel malarski, ale przede wszystkim kreować iluzję renesansowego okna lub portalu prowadzącego bezpośrednio do rzeczywistości nadprzyrodzonej, co było typowe dla weneckich wzorców, które Dürer zaadaptował na grunt norymberski. Analiza struktury ramy w relacji do obrazu ujawnia mistrzowskie operowanie perspektywą. Dürer zaprojektował ramę tak, aby jej gzymsy i architrawy wydawały się przedłużeniem przestrzeni malarskiej. Dzięki temu granica między światem materialnym a malowaną wizją ulega zatarciu. Obraz, rama i wystrój kaplicy razem z witrażami stanowiły ideową jedność. To podejście wynikało z głębokiego przekonania Dürera o konieczności jedności sztuk (unificazione delle arti), którą miał okazję podziwiać we Włoszech.
Współczesne badania, wspierane przez analizę archiwalną i stylistyczną, coraz częściej wskazują jednak na Ludwiga Kruga jako rzeczywistego wykonawcę ramy mimo, że Vit Stwosz jest wymieniony w księgach parafialnych jako jej twórca. Krug, syn złotnika Hansa Kruga Starszego, był postacią niezwykle wszechstronną – rzeźbiarzem, złotnikiem, rytownikiem i odlewnikiem. Jako artysta młodszego pokolenia był znacznie silniej przeniknięty ideami renesansowymi niż Stwosz, co lepiej tłumaczy precyzję detali architektonicznych aediculi. Krug współpracował z Dürerem przy wielu innych projektach, w tym przy ramie do portretów cesarzy Karola Wielkiego i Zygmunta, co czyni go najbardziej prawdopodobnym kandydatem na wykonawcę oprawy Ołtarza Landauera[1].
Ciekawe kto wykonał na rzeźbionej ramie polichromię malarską i prace pozłotnicze? Czy wykonał to sam Albrecht Dürer, a może mistrz tylko tylko nadzorował pracę malarza terminatora, aby zapewnić jej spójność kolorystyczną z tablicą obrazu.
Historia tego ołtarza znakomicie ilustruje zmienne losy wielu obrazów i ram, które rozdzielane, po upływie wieków ponownie zostały połączone przez kolejnych właścicieli. Obraz zakupiony w 1585 roku przez Cesarza Rudolfa II Habsburga został wyjęty z ramy i znalazł się w Pradze , później został przewieziony do Wiednia. Duża rama ołtarzowa najwyraźniej nie pasowała do kolekcji obrazów zebranych w jego Kunstkamerze. Rama pozostała w Norymberdze, gdzie czasowo zaginęła i uległa częściowej dekonstrukcji. Odnalezioną, po konserwacji można dzisiaj podziwiać w tamtejszym Germanisches Nationalmuseum. W XIX wieku powróciło już w szerszym wymiarze społecznym zainteresowania dawnymi dziełami sztuki i wielkimi mistrzami. Także pod koniec XIX w. zaczęto dostrzegać fakt, że ramy do obrazów także bywają dziełami sztuki lub rzemiosła artystycznego. Włoska idea jedności sztuki ponownie została dostrzeżona i doceniona. W Wiedniu postanowiono przywrócić dziełu wielkiego mistrza jego pierwotną architektoniczną oprawę. Kopia oryginalnej ramy została wykonana w 1881 roku przez Josefa L. Geigera. Obecnie ten ołtarz jest wystawiony w Kunsthistorischen Museum w Wiedniu. Nieco później do Norymbergi trafiła kopia obrazu Albrechta Dürera i jest czasem eksponowana w oryginalnej ramie. Inną kopię tablicy mistrza można podziwiać w odbudowanym po zniszczeniach wojennych domu 12 braci w Norymberdze.
Napisałem ten krótki tekst wykorzystując ilustracje dostępne w domenie publicznej Wikimedia Commons.
[1] Irene Kirschner, Der Rahmen des Allerheiligenbildes von A. DÜRER – Studien zu Konstruktion, Erhaltung und Fasstechnik, Diplomarbeit 2010, Monachium,extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://mediatum.ub.tum.de/doc/1597167/1597167.pdf
[2] Ołtarz Landauera w Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Albrecht_D%C3%BCrer,_Kunsthistorisches_Museum_Wien,_Gem%C3%A4ldegalerie_-_Allerheiligenbild_(%22Landauer_Altar%22)_-_GG_838_-_Kunsthistorisches_Museum.jpg
_-_GG_838_-_Kunsthistorisches_Museum.jpg){kind=link}
[3] Fragment obrazu Albrechta Dürera „Adoracja Trójcy Świętej” https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Duerer_Dreifaltigkeitsaltar.jpg
[4] Projekt ołtarza Landauera w Musée Condé w Chantilly https://commons.wikimedia.org/wiki/File:D%C3%BCrer_-_Projet_pour_le_retable_Landauer,_1508.jpg
[5] Ołtarz Landauera w Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Conice_per_pala_d%27altare,_norimberga_1530_ca.JPG
[6] Georg Hirth, Das Deutsche Zimmer, Munchen/Leipzig 1886
Napisał D.L. Sowizdrzał z Niedar
Dodaj komentarz