Ramy typu auricular, a także Lutma i Sunderland

Johannes (Jan) Lutma Starszy (ok. 1584–1669), wybitny holenderski złotnik, srebrnik i projektant, przyjaciel Rembrandta, musiał mieć ogromny wpływ na współczesnych sobie rzemieślników. Jego imieniem nazywany jest pewien rodzaj bardzo ozdobnych ram do obrazów.   

Ramy typu Lutma, których styl opisuje się czasem w szerszym znaczeniu jako Auricular (hol. Kwab – styl zapoczątkowany przez braci Van Vianenów), zdobione były ornamentami przypominającymi mięsistą małżowinę ucha lub zniekształcone maski. Formy te były wykonane jak gdyby z naciągniętej i pokręconej skóry, lub, co bardziej przystoi projektom złotnika, z płynnych, organicznych kształtów uformowanych w młotkowanej, repusowanej i grawerowanej blasze. Jan Lutma specjalizował się w technice trybowania metali szlachetnych (obejmującej repusowanie i wykańczanie detali). Używał do tego różnych młotków, punc i rylców.   

Z wyobrażonych w tej technice rogów obfitości wypadają wieńce, układy owoców i kwiatów, czasem dominują groteskowe anomalie anatomiczne, smoki, ryby, czy ślimaki – motywy jakby przeniesione z kolekcji gabinetów osobliwości (Wunderkammer). Organiczne kształty i płynne linie ornamentów chrząstkowo-małżowinowych są często interpretowane jako odzwierciedlenie rosnącego zainteresowania badaniami anatomicznymi i sekcjami. W tamtym okresie anatomia nie była jedynie nauką, lecz badaniem „boskiego dzieła stwórcy”. Formy ornamentu, imitujące miękkie tkanki i chrząstkę, wpisywały się w ten barokowy dialog między sztuką a poznaniem naukowym.   

Prawdziwa, rewolucyjna ekspansja tego stylu dokonała się nie w unikatowych dziełach ze srebra, lecz w medium druku. Aby styl Auricular mógł zostać zaadaptowany przez rzemieślników w całej Europie do innych mediów (snycerstwo, ramy, meble), konieczne było rozpowszechnienie wzorów w formie graficznej.   

Kluczowym dokumentem dla transmisji stylu Lutmy jest seria rycin zatytułowana Veelderhande Nieuwe Compartemente (Różne Nowe Kartusze). Seria ta, będąca kompendium motywów Lutmy Starszego, została opublikowana w 1653 roku przez jego synów, Jacoba i Johannesa Lutmę Młodszego (1624–1685). Podtytuł publikacji wskazywał, że jest przeznaczona dla złotników, rzeźbiarzy, kamieniarzy i wszystkich miłośników sztuki.   

Dzięki rycinom synów Lutmy, wzory tego rodzaju ornamentów, choć projektowane przez złotnika, zostały zaadoptowane przez innych rzemieślników, w tym snycerzy tworzących ramy w Stylu Kwab, często nazywane w literaturze fachowej „Ramami Lutmy” (Lutma frames).

Przecież złocone ramy do obrazów wyglądają czasem jak olbrzymie wyroby złotników. Wpływ wzorów małżowinowych rozciągał się na całą Europę. Ryciny te dostarczały gotowych matryc i inspiracji rzemieślnikom, którzy w przeciwnym razie nie mieliby dostępu do oryginalnych dzieł Lutmy wykonanych ze srebra. Ostatecznie, druk okazał się ważniejszym medium dla utrwalenia i dystrybucji tej estetyki, niż sam metal szlachetny.

O ile współczesne określenie ramy typu Lutma została utworzone dzięki znaczeniu projektów i dzieł znakomitego rzemieślnika, to w innym podobnym przypadku używanej dzisiaj w Europie terminologii, nazwa została urobiona dzięki znaczeniu wpływowego mecenasa, który wybrał i potrafił narzucić modny w XVII wieku styl w snycerce i ramiarstwie. Wykonane w późniejszym czasie angielskie ramy nawiązujące do stylu Auricular nazywamy dzisiaj ramami typu Sunderland.

Angielska nazwa „rama Sunderland” (Sunderland frame) pochodzi od Roberta Spencera, drugiego hrabiego Sunderland (Second Earl of Sunderland) (1649–1702)

Hrabia Spencer był wpływowym kolekcjonerem i politykiem, który w latach 1665–1668 zlecił gruntowną przebudowę swojej posiadłości Althorp w Northamptonshire. Kluczowym elementem tego projektu było ujednolicenie i masowe oprawienie jego rozległej kolekcji portretów (obejmującej dzieła Van Dycka, Lely’ego i Beale’a) w ten właśnie, charakterystyczny, barokowy styl. Ornamentyka małżowinowo – chrząstkowa została wprowadzona do Anglii prawdopodobnie w latach 30.

XVII wieku, częściowo za sprawą holenderskich mistrzów pracujących dla dworu Karola I, takich jak Christian van Vianen, który działał w Anglii w 1639 roku. W latach 1665–1668 hrabia Spencer zlecił przebudowę Althorp w Northamptonshire. Projekt obejmował utworzenie Galerii Obrazów, w której postanowił ujednolicić oprawę całej swojej kolekcji, niezależnie od daty powstania samych obrazów. Ramy w stylu auricular które zlecił wykonać, różniły się od wcześniejszych tego typu, między innymi wyciętym zgodnie z układem ornamentów światłem ramy. Właśnie ten rodzaj ram nazwano później Sunderland.

Tak precyzyjna atrybucja ma duże znaczenie w klasyfikacji historycznej sztuki dekoracyjnej. Oczywiście nazwy Lutma czy Sunderland są znacznie późniejsze, zaczęto tak nazywać ramy dopiero w XIX wieku. W XVII wieku ramy były klasyfikowane przez rzemieślników na podstawie materiału lub techniki jako ornamenty typu „złoconych wyrobów skórzanych” (guilt leatherwork).

#Ramiarze #Pozłotnicy #Gilders #Framemakers # Auricular #Lutma #Sunderland

D.L. Sowizdrzał z Niedar

Wszystkie ilustracje dostępnie w domenie publicznej:

1. Współczesny rysunek cieniowany fragmentu zwieńczenia przegrody chóru w Nieuwe Kerk w Amsterdamie autorstwa Jacoba Lutmy Starszego
2. Rembrandt Harmenszon van Rijn, „Jan Lutma (Bartsch 276)”, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jan_Lutma_(Bartsch_276),_GDUT7952.jpg [Dostęp: 10.12.2025]
3. Mosyn, M., Eeckhout van den, G., Jonghe de, C., „Veelderhande Niewe Compartimente”, MeatMuseum, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/639884  [Dostęp: 10.12.2025]
4. Lutma, J., „Cartouche met twee maskers Veelderhande Nieuwe Compartemente  (serietitel)”, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cartouche_met_twee_maskers_Veelderhande_Nieuwe_Compartemente_(serietitel),_RP-P-1885-A-9221.jpg [Dostęp: 10.12.2025]
5. Bol, F., „Ferdinand Bol – Self Portrait”,  Wikimedia Commons, https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Ferdinand_Bol_-_Self-Portrait_-_WGA2366.jpg [Dostęp: 10.12.2025]
6. Ceulen van, C., J., „Portrait of Jasper Schade”, Wikimedia Commons,https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Portrait_of_Jasper_Schade_(Cornelis_Janssens_van_Ceulen)-WUS03378.jpg [Dostęp: 10.12.2025]
7. Metsu, G., „ Man Writing a Letter”,  Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Man_Writing_a_Letter_by_Gabri%C3%ABl_Metsu.jpg [Dostęp: 10.12.2025]
8. Vermeera, J., „The Glass of Wine”,   Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jan_Vermeer_van_Delft_-_The_Glass_of_Wine_-_Google_Art_Project.jpg [Dostęp: 10.12.2025]
9. Anthony van Dyck, „Autoportret ze słonecznikiem”, Źródło:  Wikimedia Commons, zdjęcie kadrowane, dzieło w domenie publicznej. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Van_Dyck_Self_Portrait.JPG [Dostęp: 10.12.2025]
10. Latham, Ch., „Kingston Lacy in Dorset” w: „In Inglish Homes” New York 1904, s.342          
11. „Portret chłopca w stroju myśliwskim” (ok. 1675), autor: Sir Peter Lely. Obraz ze zbiorów High Museum of Art. Źródło: Wikimedia Commons, Domena publiczna.