Ramy, ramiarze i pozłotnicy

  • Walenty Jakóbiak i Panorama Racławicka

    Myślałem o krótkim tekście uzupełniającym naszą wiedzę o losach Panoramy Racławickiej już od dawna. W 2021 roku nawiązałem znajomość z Andrzejem Buchańcem grafikiem i pozłotnikiem z Krakowa. Rozmawialiśmy o ostatnich latach życia Walentego Jakóbiaka, którym  zaopiekowała się rodzina Buchańców i którego Pan Andrzej nazywał dziadkiem. Niestety nie wiedziałem wtedy, że mój rozmówca jest ciężko chory i były to ostatnie miesiące jego życia. W tym krótkim czasie zdążył mi przekazać cząstkę swojej wiedzy i w tym zapiski dotyczące związków warsztatu mistrza Jakóbiaka z Panoramą Racławicką. Z jego wypowiedzi i notatek wynika, że planował opublikowanie tych wiadomości. Dlatego poniższy tekst potraktujcie proszę jako przekaz od śp. Andrzeja Buchańca, przeze mnie tylko ułożony, uzupełniony i  opatrzony przypisami.

    1. Dawna anonimowa fotografia budynku Panoramy Racławickiej we Lwowie,    (w domenie publicznej Wikimedia Commons).

    Jak wiecie Panorama Racławicka niezwykłe dzieło została namalowana i wystawiona w roku 1894 we Lwowie. Pomysł Jana Styki został zrealizowany przy dużym wkładzie pracy Wojciecha Kossaka i innych malarzy. Finansowanie i współpracę organizatorów, architektów i budowniczych i artystów nadzorował Komitet Budowy Panoramy Racławickiej .  Wszystko działo się w ścisłym związku z niezwykłym wtedy przedsięwzięciem gospodarczym i kulturowym Powszechną Wystawą  Krajową we Lwowie. Po wielu wojnach i latach Panorama trafiła do Wrocławia i jest jednym z jego ważniejszych zabytków, podziwianym przez tłumy turystów. O jej losach można przeczytać w wielu opracowaniach i nie zamierzam tutaj powielać znanych powszechnie wiadomości. Odniosę się tylko do udziału w pracach przy konserwacji Panoramy Racławickiej lwowskiej pracowni rzeźbiarsko – pozłotniczej Walentego Jakóbiaka. Można zapytać co ma wspólnego rzeźbiarz – pozłotnik – ramiarz z tym ogromnym obrazem? Jakóbiak jednak był związany z restauracją czy renowacją wielu zabytkowych obiektów w samym Lwowie i województwie Lwowskim. Możliwe, że pomogła mu współpraca z lwowskimi malarzami, szczególnie z Stanisławem Kaczor Batowskim, Marcelim Harasimowiczem czy Henrykiem Kühnem. Teraz do rzeczy.

    2. Wojciech Kossak przy pracach malarskich przy Panoramie Racławickiej, anonimowa fotografia, (w domenie publicznej Wikimedia Commons).

    W długim istnieniu Panoramy Racławickiej zdarzały się też kryzysy zagrażającej jej stanowi i przetrwaniu.

    Pierwszy raz w roku 1912, kiedy rozwiązaniu uległa Spółka Akcyjna, właściciel Panoramy. Dyskutowano gorąco projekt pokrojenia płótna tak, by zaspokoić roszczenia 72 akcjonariuszy. Przed takim drastycznym rozwiązaniem problemu protestował m.in. Stanisław Kaczor Batowski. Wielbiciele dzieła wygrali i obiekt został odkupiony od spółki przez miasto Lwów. Panorama pozostała wydałoby się na stałe w Parku Stryjskim[i].

    Drugi kryzys związany był z wojną, w 1918 podczas walk płótno zostaje podziurawione. Odłamki granatów i innego wojennego żelastwa wybijają około 700 dziur w płótnie. Jedna z nich miała wielkość dwóch metrów. W październiku 1919 r. zarząd miasta zlecił naprawę zespołowi Henryk Kühn i Walenty Jakóbiak za kwotę 35.000 koron. Prace zostają podjęte w 1920 r. i Panorama zostaje ponownie udostępniona publiczności w 1922 r. Zapewne w związku z wydatkiem podwyższona zostaje opłata za wstęp (2 korony)[ii].

    3. Portret Henryka Kühna ok 1900 r. autorstwa Stanisława Dębickiego w zbiorach MN we Wrocławiu, (w domenie publicznej Wikimedia Commons).

    Kim był Jakóbiak wiadomo, także z moich poprzednich artykułów, z Kühnem miałem większy problem, w sieci trudniej odszukać wiadomości. Publikacje związane z Panoramą często pomijają jego wkład w konserwację płótna. Henryk Kühn (1860-1940) malarz, konserwator był nauczycielem – profesorem Szkoły Przemysłowej we Lwowie. Zachował się jego nagrobek na Cmentarzu Łyczakowskim[iii] i portret w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu[iv]. Lista jego dokonań konserwatorskich jest opublikowana w 23 tomie monografii o kościołach i klasztorach dawnego województwa Ruskiego pod red. Jana K. Ostrowskiego[v]. Z tej publikacji m.in. wiadomo, że Henryk Kuhn w latach 1902-1910 odnawiał ogromne obrazy batalistyczne w Kolegiacie w Żółkwi. Wiadomo także, że Jakóbiak w 1909 odnawiał ramy do tych obrazów[vi]. Obaj panowie najprawdopodobniej dobrze się znali. Ta ostania wiadomość także trochę objaśnia jakiego rodzaju prace przy Panoramie mógł każdy z nich wykonywać[vii].

    4. Portret-fotografia Walentego Jakóbiaka ok. 1939 roku (w zbiorach prywatnych rodziny Buchaniec)

    W roku 1927 we wrześniu obraz uległ poważnemu uszkodzeniu. Na wysokości górnej belki oderwał się duży odcinek płótna o długości 25 m.b. Ten oderwany odcinek opadł na sztuczny teren ulegając dodatkowym zniszczeniom. W następnym roku prace naprawcze powierzono malarzom Zygmuntowi Rozwadowskiemu i Marcelemu Harasimowiczowi. Przy konserwacji partii figuralnych pracowali także: Wojciech Kossak i synowie Jana Styki Te prace zostały zakończone wiosną 1929 roku[viii].

    W roku 1932 w związku z planowaną Wystawą Światową w Chicago rozważano pokazanie Panoramy w Stanach Zjednoczonych. Lwowiakom się ten pomysł nie spodobał, zaczęto pisać o złym stanie płótna sugerując, że Panorama podczas podróży mogłaby ulec uszkodzeniu i ostatecznie do wysyłki nie doszło[ix].

    Ze złym stanem płótna musiało coś być na rzeczy, bo w roku 1936 zostały podjęte kolejne prace renowacyjne. W sierpniu 1936 roku z relacji z posiedzenia magistratu dowiadujemy się, że na wniosek wiceprezydenta Weryńskiego  powierzono prace przy wzmocnieniu płótna ponownie firmie Jakóbiaka za kwotę 11.444 zł.[x]

    5. Dokument notatka Marii Buchaniec dotycząca prac przy panoramie w 1936 roku sporządzona 1982 roku, ( w zbiorach prywatnych rodziny Buchaniec)

    Tutaj odwołam się do notatki wspomnienia Marii Buchaniec z 1982 roku: „Panorama rwała się…w 1936 …o wykonanie projektu (ponownego) …rozwieszenia …Zarząd Miasta zwrócił się do właściciela pracowni artystycznej Walentego Jakóbiaka. Wykonano taki model, według niego zrobiono duży i na nim rozwieszono Panoramę”[xi].

    Tutaj konieczne jest wyjaśnienie: Maria Buchaniec była żoną Juliana Buchańca czeladnika w pracowni Jakóbiaka, uczestnika tamtych prac i późniejszego mistrza pozłotnictwa w Tarnowie. Jej wspomnienie jeszcze pojawi się w tym opracowaniu.

    A teraz o najważniejszym dokumencie związanym z tamtym wydarzeniem. Wśród pamiątek po Walentym Jakóbiaku zachowała się kartka oryginalny dokument z 18-24.09.1936 r., rozpiska zużytych materiałów do naprawy naciągnięcia czy zawieszenia płótna. Było to w trakcie prac przy montażu desek do stelażu – deskowaniu (na którym rozwieszono płótno?). Po lewej stronie wykaz desek według rozmiarów, po prawej notatki Jakóbiaka.

    6. Dokument, kartka robocza spisana przez Walentego Jakóbiaka w 1936 r.,          ( w zbiorach prywatnych rodziny Buchaniec)

    „Obwód Panor. R. 114 m bież. Desek ogółem na cały obwód 498… deska – 23cm szer. Przybite już 124, zawiezione got. Do przyb. 70 razem 194 Lwów 18/IX/36. (Pod kreską:) Dostarczono w dniach 21,22-24 – IX. 154 razem 348 Po lewej stronie pod rozliczeniem 14 partii po 26 (plus 10 szt) desek desek o długości 6mb: desek 374 szt potrzeba prócz przykrojonych 124”[xii].

    Co wynika z wiadomości magistratu i notatki? Przede wszystkim kolejne pytania: Czy Jakóbiak miał zaplanować ponowne rozwieszenie panoramy bliżej nie znaną metodą, czy tylko napięcie-naciągnięcie płótna. W dniu 18.09.36 przybił-zamontował już 124 deski. Do 24 września dostarczono jeszcze 154 szt. przygotowane do montażu. Nie wiadomo w jaki sposób miało zostać wykorzystane to deskowanie. Może deskowanie było roboczym stelażem-rusztowaniem (później usuniętym) pod górnymi belkami na których było rozpięte płótno? Czy te prace osiągnęły pożądany efekt? Te pytania są niezwykle istotne. Na fotografiach z 1944 roku dokumentujących uszkodzenia budynku i płótna Panoramy Racławickiej nie widać żadnych konstrukcji drewnianych pomiędzy płótnem a ścianą budynku. Może tylko jedna drobna poszlaka. Na fotografii il. nr 8 widoczny jest fragment budynku w miejscu w którym bomba przerwała belkę nośną płótna. Po lewej stronie przy fragmencie belki widoczny jest wiszący pas jakiejś tkaniny z odbitym deskowaniem lub też fragment samego deskowania. Z tym , że deski te na pewno nie są tak długie, jakby to wynikało z dokumentu cytowanego powyżej. Ocenę tych dokumentów i podanych w nich informacji trzeba pozostawić historykom oraz specjalistom konserwatorom.

    7. Anonimowa fotografia z 1944 roku z prac przy zdejmowaniu uszkodzonego płótna Panoramy Racławickiej we Lwowie (udostępniona ze zbiorów dr Romualda Nowaka)

    Wtedy w 1936 roku rola Jakóbiaka przy opisanych wyżej pracach „naciągnięcia” płótna nie zakończyła się. W listopadzie 1936 r. Dziennik Polski w artykule zatytułowanym „Z posiedzenia Magistratu” podał wiadomość, że na wniosek wiceprezydenta Weryńskiego prace przy odczyszczeniu obrazu Panoramy powierzono firmie Walenty Jakóbiak za kwotę 1500 zł. Nic więcej nie znalazłem. Możemy się zaledwie domyślać, że oczyszczenie płótna kończyło prace renowacyjne w 1936 roku[xiii].

    I tutaj dochodzi trzecia relacja firmy Jakóbiaka z dziejami Panoramy.

    W kwietniu 1944 roku budynek i płótno uszkodziły dwie bomby, jedna z nich nie wybuchła. Uszkodzenie było ogromne, jedna z bomb przerwała konstrukcję (belkę nośną) panoramy, płótno oderwało się na długości ok 50mb i opadło na sztafaż[xiv].

    Czytamy we wspomnieniu Marii Buchaniec , żony Juliana Buchańca:

    „W 1944 r na skutek bombardowania Lwowa bomba uszkodziła Panoramę. Do męża zwrócił się artysta malarz Stanisław Batowski, by udał się z nim w celu podklejenia uszkodzenia. To zostało wykonane. Byłam tam z prof. Batowskim i Mężem gdy zabezpieczano uszkodzenie. Prof. Stan. Batowski był w podeszłym wieku ale jeszcze pracował[xv].”

    Ta relacja to tylko jeden z epizodów kończących czasy Panoramy Racławickiej we Lwowie.

    8. Anonimowa fotografia z 1944 roku fragmentem uszkodzonego budynku i płótna Panoramy Racławickiej we Lwowie (udostępniona ze zbiorów                dr Romualda Nowaka)

    Później w czerwcu uszkodzone płótno zdjęto, po zwinięciu i umieszczeniu w skrzyni przetransportowano do klasztoru bernardynów, by po latach wędrówki i innych zagrożeń, po latach konserwacji mogło znaleźć bezpieczną przystań we Wrocławiu.

    To może są poboczne, nie tak ważne uzupełnienia naszej wiedzy o historii Panoramy Racławickiej. We wszystkich relacjach o losach Panoramy te fakty były traktowane zdawkowo, czasem błędnie lub pomijane. Dobrze żeby pamięć o rzeczach i ludziach całkiem nie zaginęła…..

    D.L. Sowizdrzał z Niedar 05.2026

    Podziękowania:

    Dziękuję wszystkim, którzy na roboczo odnosili się do tych ustaleń, w szczególności dr Romualdowi Nowakowi wieloletniemu kierownikowi Panoramy Racławickiej i  Ryszardowi Wójtowiczowi znakomitemu konserwatorowi tej oraz innych panoram.

    [i] F. Ziejka, Panorama Racławicka, Kraków 1984, s. 80

    [ii] „Kurier Lwowski”, 1919, nr 292, s. 3-4

    [iii] https://lychakivcemetery.org/karty-nagrobkow/khun-jazlowinski-henryk-kuhn-zofia-maria-jazlowinska-2/ (dostęp 30.05.2026)

    [iv] Mały portret autorstwa Stanisława Dębickiego z ok. 1900 roku https://muzeumcyfrowe.mnwr.pl/obiekt/portret-henryka-kuhna (dostęp 30.05.2026)

    [v] Słownik Artystów Rzemieślników etc. [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego, red. J. K. Ostrowski, Kraków 2015, t.23, s.179

    [vi] Tamże, s. 150, 179

    [vii] F. Ziejka podaje błędnie, że obaj byli malarzami.

    [viii] R. Wójtowicz, Panorama Racławicka i jej dwie siostry, rekonstrukcja w procesie rewitalizacji panoram, Wrocław 2024, s.126-127

    [ix] F. Ziejka, Panorama Racławicka, Kraków 1984, s. 81

    [x] Zob. „Gazeta Lwowska”, 26 sierpnia 1936, nr 194, s. 4

    [xi] Notatka Marii Buchaniec, Dzieje Panoramy Racławickiej…, spisana w Tarnowie w 1982 roku. (w zbiorach prywatnych)

    [xii] Notatka robocza spisana zielonym atramentem, autorstwa Walentego Jakóbiaka (w zbiorach prywatnych)

    [xiii] Zob. „Dziennik Polski”, 1936, nr. 306, s.5 i „Dziennik Rozporządzeń Gminy Królewskiego Stołecznego Miasta Lwowa”, 1936, nr. 23, s. 239

    [xiv] R. Wójtowicz, Panorama Racławicka i jej dwie siostry, rekonstrukcja w procesie rewitalizacji panoram, Wrocław 2024, s.129

    [xv] Notatka Marii Buchaniec, Julian Buchaniec pracował w tejże pracowni…, spisana w Tarnowie w 1982 roku. (w zbiorach prywatnych)

    Spis Ilustracji:

    1. Dawna anonimowa fotografia budynku Panoramy Racławickiej we Lwowie,    (w domenie publicznej Wikimedia Commons). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lwow_Panorama_Raclawicka.jpg
    2. Wojciech Kossak przy pracach malarskich przy Panoramie Racławickiej, anonimowa fotografia, (w domenie publicznej Wikimedia Commons). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Anonymous_Wojciech_Kossak_at_work_on_Rac%C5%82awice_Panorama.jpg
    3. Portret Henryka Kühna ok 1900 r. autorstwa Stanisława Dębickiego w zbiorach MN we Wrocławiu, (w domenie publicznej Wikimedia Commons). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Stanis%C5%82aw_D%C4%99bicki_-_Portret_Henryka_K%C3%BChna.jpg
    4. Portret-fotografia Walentego Jakóbiaka ok. 1939 roku (w zbiorach prywatnych rodziny Buchaniec)
    5. Dokument notatka Marii Buchaniec dotycząca prac przy panoramie w 1936 roku sporządzona 1982 roku, ( w zbiorach prywatnych rodziny Buchaniec)
    6. Dokument, kartka robocza spisana przez Walentego Jakóbiaka w 1936 roku, ( w zbiorach prywatnych rodziny Buchaniec)
    7. Anonimowa fotografia nr 1 z 1944 roku z prac przy zdejmowaniu uszkodzonego płótna Panoramy Racławickiej we Lwowie (udostępniona ze zbiorów dr Romualda Nowaka)
    8. Anonimowa fotografia nr 2 z 1944 roku fragmentem uszkodzonego budynku i płótna Panoramy Racławickiej we Lwowie (udostępniona ze zbiorów dr Romualda Nowaka)

  • Rama z wzornika Daniela Marot, w stylu William and Mary

    Ramy obrazów i luster często były projektowane przez wybitnych architektów i dekoratorów. Nawet jeżeli początkowo te projekty wnętrz, mebli czy obramowań były dedykowane hojnym mecenasom i powstawały z myślą o konkretnych, eleganckich rezydencjach, z czasem – po ich opublikowaniu – wywierały potężny wpływ na powstawanie nowych mód, stylów, czy, jak dawniej mawiano, gustu.

    1. Portret Daniela Marot , Jakub Gole, miedzioryt, przełom XVII i XVIII wieku, w zbiorach Rijksmuseum[1]

    Podobnie było z projektami Daniela Marota Starszego (1661–1752), francuskiego architekta, projektanta i grawera. Marot, jako hugenota, został zmuszony ze względów religijnych do opuszczenia Francji po odwołaniu edyktu nantejskiego w 1685 roku. Znalazł schronienie w Holandii, na dworze namiestnika Wilhelma Orańskiego, gdzie został jego nadwornym projektantem. W swojej pracy wykorzystywał bogate doświadczenie zdobyte we wczesnej młodości, kiedy to rytował grafiki w pracowni Jeana Beraina Starszego, czołowego projektanta na dworze Ludwika XIV. Gdy jego protektor zasiadł na tronie Anglii jako Wilhelm III, Marot przeniósł się na dwór angielski, obejmując funkcję głównego architekta królewskiego (Master of Works). Działał tam do śmierci króla w 1702 roku. Z tego właśnie okresu, a także z lat 1703–1716, pochodzą jego opublikowane projekty. Brał czynny udział w projektowaniu rezydencji Wilhelma w Holandii oraz królewskiego pałacu Hampton Court. Po zakończeniu służby w Anglii ponownie zamieszkał w Holandii, gdzie zmarł w Hadze.

    2. Strona tytułowa Nouveaux Liure d’Ornements…, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum[2]

    Projekty Marota wywarły ogromny wpływ na angielską odmianę baroku, znaną jako styl Williama and Mary, który – co oczywiste – czerpał silne inspiracje ze stylu Ludwika XIV. W jego propozycjach ram czy opraw, charakteryzujących się wyraźnie akcentowanymi, symetrycznymi koronami, groteskami, maskami i kratkami, dostrzec można wyraźny wpływ jego pierwszego mistrza, Jeana Beraina (którego imieniem nazwano zresztą niektóre wzory ram z okresu francuskiej regencji).

    Marot był przede wszystkim architektem wnętrz, dlatego jego projekty mebli i ram zawsze posiadały silną podbudowę architektoniczną. Projektował pokój jako spójną całość: od sufitu, poprzez ramy luster i tapicerkę krzeseł, aż po fasony zasłon i formę kominka.

    3. Rama w stylu Marot’a, fragment korony przed konserwacją, pocz. XVIII wieku, fot. Ludomir Domański

    Niezwykle rzadko zdarza się, aby na rynku antykwarycznym pojawiła się rama z epoki, której na pierwszy rzut oka można przypisać autorstwo tak wybitnego projektanta. Owal, który trafił do naszej pracowni, wyglądał tak, jakby pochodził bezpośrednio z wyposażenia Hampton Court. Bez wahania mogłem wskazać na jego uderzające podobieństwo do jednej ze stron wzornika Marota. Oczywiście z zastrzeżeniem, że wzornik ten z pewnością stanowił inspirację dla wielu europejskich snycerzy w pierwszej połowie XVIII wieku.

    4. Rama w stylu Marot’a, fragment fartucha przed konserwacją, pocz. XVIII wieku, fot. Ludomir Domański

    Ta owalna, przebogato zdobiona rama, zaprojektowana do oprawy lustra, została wyrzeźbiona w drewnie dębowym i w całości pozłocona płatkami złota. Geometria korony opiera się na wolutowym łuku (gzymsie), ozdobionym mięsistymi liśćmi akantu. Z tej struktury wyłania się centralny motyw: tarcza herbowa podtrzymywana przez trzymaczy heraldycznych – dwóch „dzikich mężów” z maczugami: młodzieńca oraz starszego, brodatego mężczyznę z wieńcem na głowie. Tarcza herbu, podzielona na cztery pola w krzyż, eksponuje znaki nierozpoznanego dotychczas rodu. Po lewej i prawej stronie, w dolnych partiach zwieńczenia, zwieszają się niezwykle plastyczne, gęste kiście winogron. Całość kompozycji spina girlanda z kwiatów.

    5. Wzory ram do luster, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Ornements…, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum[5]

    Dół ramy zdobi piękny fartuch z głową cherubina w centrum, osadzoną na tle głębokiej, promienistej muszli. Jej żebra rozchodzą się faliście na boki i ku górze, tworząc dla niej naturalną niszę. Rzeźba twarzy ma dziecięce, łagodne rysy, otoczona jest krótkimi, kręconymi włosami. Całość centralnego medalionu z aniołkiem ujęta jest w dwie symetryczne, potężne woluty (ślimacznice), które zwijają się do wewnątrz, nadając całemu elementowi architektoniczną stabilność. Od wolut na boki i w dół rozrastają się dynamiczne, mięsiste i głęboko rzeźbione liście akantu. Ich brzegi są ostro powcinane, a końcówki finezyjnie wywinięte, co tworzy piękny efekt światłocienia. Na skrajnych, bocznych krawędziach fartucha (po lewej i prawej stronie) kompozycję zamykają bardzo plastyczne, gęste grona winorośli. Tworzą one naturalne, organiczne przejście do profilowanego obwodu ramy, który jest w całości pokryty symetrycznym ornamentem (wstęgowo-liściastym) z rozetami.

    Rama w stylu Marot’a z lustrem po konserwacji, pocz XVIII w., fot. Ludomir Domański, w zbiorach prywatnych

    Ta piękna, rzeźbiona rama była mocno zniszczona. Przeprowadziliśmy gruntowne prace restauratorskie, przywracając jej dawną urodę. W efekcie wspaniałe lustro odzyskało splendor i znalazło swoje nowe miejsce – tym razem w Polsce.

    Kompozycje Daniela Marota to autorska, genialna interpretacja stylu Williama and Mary – szerszego zjawiska historyczno-artystycznego, które dominowało w Anglii i Holandii w latach ok. 1689–1702 (podczas panowania Wilhelma III Orańskiego i Marii II Stuart). Prezentują one styl wybitnie dworski, teatralny, zaprojektowany z myślą o manifestowaniu potęgi króla Wilhelma III. Każda płaszczyzna jest tu wypełniona splatającymi się wstęgami, akantem i rzeźbą figuralną(tzw. horror vacui). Styl ten zachowywał większy ciężar wizualny, zbliżony do francuskiego monumentalizmu. Chociaż trzeba przyznać, że w jego projektach już są niekiedy widoczne gładkie partie profilu, tzw. luster pomiędzy ornamentami. To nieśmiała zapowiedź estetyki ram typu Lely, które niedługo się pojawią w angielskim wzornictwie

    7. Wielkie lustro, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Ornements, …, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum,[7]
    • Francuski rodowód (Styl Ludwika XIV): Zarówno styl Williama and Mary, jak i twórczość Marota opierały się na adaptacji francuskiego baroku dworskiego. Daniel Marot, jako uczeń czołowego projektanta Ludwika XIV – Jeana Beraina, przeniósł do Holandii i Anglii wersalską symetrię, monumentalizm oraz bogactwo detalu.
    • Architektoniczna struktura mebli: W obu przypadkach meble (szafy, ramy luster, obudowy zegarów) nie były traktowane jedynie jako obiekty użytkowe, lecz jako miniaturowa architektura. Charakterystyczne są tu przerwane przyczółki (gzymsy), woluty, pilastry oraz wyraźne podziały konstrukcyjne.
    • Zamiłowanie do symetrii i osiowości: Oba nurty rygorystycznie przestrzegały zasady lustrzanego odbicia w dekoracji. Centralny punkt (np. kartusz herbowy) stanowił oś, od której symetrycznie rozchodziły się liście akantu, girlandy czy woluty.
    • Materiały i wykończenie: Zarówno w ogólnym stylu epoki, jak i w projektach Marota kluczową rolę odgrywało luksusowe wykończenie: głębokie rzeźbienie w drewnie (snycerka), bogate złocenia, stosowanie techniki marketerii (w tym intarsji Boulle’a) oraz wprowadzanie elementów egzotycznych, takich jak laka czy holenderski fajans.
    8. Wzory dwóch ram do luster i opraw kandelabrów, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Orfeurerie, …, Daniel Marot, 1701-1703, w zbiorach Rijksmuseum,[8]

    Różnice w wyglądzie przedmiotów pochodzących z tego okresu wynikają głównie z faktu, że wielu rzemieślników tworzących w stylu Williama and Mary musiało dostosować swoje realizacje do skromniejszych, mieszczańskich warunków Anglii i Holandii, podczas gdy Marot tworzył dla najwyższych sfer dworskich i arystokracji.

    Podsumowując: styl Williama and Mary przyniósł do Anglii i Holandii nową konstrukcję mebla, elegancję fornirów i smukłość form, łagodząc surowy barok. Daniel Marot natomiast zaszczepił w te ramy francuski przepych, tworząc z ornamentu rzeźbiarskiego język absolutnej władzy i luksusu, czego doskonałym przykładem jest ta mistrzowsko skomponowana rama z wizerunkami „dzikich mężów” i twarzą cherubina.

    9. Wzory ram i listew, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Ornements, …, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum,[9]

    Dodatkowo wybrałem z bogatej twórczości Daniela Marota większość jego projektów odnoszących się do ram obrazów czy luster. Być może przydadzą się one w rozpoznaniu jakiegoś innego ciekawego obiektu.

    Większość prac pochodzi z albumu: Nouveaux livre d’ornaments, pour l’utillitée des sculpteurs et ofeures, inventé et gravéz á La Haye…, Amsterdam 1712.

    1. Portret Daniela Marot , Jakub Gole, miedzioryt, przełom XVII i XVIII wieku, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dani%C3%ABl_Marot_(1661-1752).jpg
    2. Strona tytułowa Nouveaux Liure d’Ornements…, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Titelblad_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(..)_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(serietitel_op_object)_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(serietitel),_RP-P-1964-3126.jpg
    3. Rama w stylu Marot’a, fragment korony, pocz. XVIII wieku, fot. Ludomir Domański, w zbiorach prywatnych,
    4. Rama w stylu Marot’a, fragment fartucha, pocz. XVIII wieku, fot. Ludomir Domański, w zbiorach prywatnych,
    5. Wzory ram do luster, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Ornements…, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vier_spiegellijsten_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(serietitel),_RP-P-1964-3129.jpg
    6. Rama w stylu Marot’a z lustrem, po konserwacji, pocz. XVIII wieku, fot. Ludomir Domański, w zbiorach prywatnych,
    7. Wielkie lustro, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Ornements, …, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tafel_met_grote_spiegel_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(serietitel),_RP-P-1964-3127.jpg
    8. Wzory dwóch ram do luster i opraw kandelabrów, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Orfeurerie, …, Daniel Marot, 1701-1703, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Twee_rechthoekige_spiegels_en_drie_wandarmen_Miroir_(titel_op_object)_Nouveaux_Liure_d%27Orfeurerie_(serietitel),_RP-P-1964-3135.jpg
    9. Wzory ram i listew, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Ornements, …, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Drie_delen_van_kroonlijsten_en_deel_van_spiegellijst_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(serietitel),_RP-P-1964-3128.jpg
    10. Wzory listew ramiarskich, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Ornements, …, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vier_kroonlijsten_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(serietitel),_RP-P-1964-3130.jpg
    10. Wzory listew ramiarskich, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Ornements, …, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum,[10]

    Napisał D.L. Sowizdrzał z Niedar

    Ten artykuł napisałem w 2026 r. na podstawie fotografii i notatek sprzed kilku lat.

  • Obraz i rama dzieło artysty – Albrecht Dürer, Wit Stwosz czy może Ludwig Krug

     Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że ramy do swoich obrazów projektowali i czasem wykonywali znakomici artyści. Rama do obrazu Albrechta Dürera 1471-1528 „Adoracja Trójcy Świętej” została przez niego zaprojektowana po powrocie z Wenecji w stylu włoskiego renesansu.  Praca rzeźbiarska przy tej ramie przypisywana była znakomitemu snycerzowi Witowi Stwoszowi 1448-1533. Dzisiaj jednak wymieniany jest w tej roli Ludwig Krug 1488-1532.

    Oryginał obrazu Albrechta Dürera (1511) i kopia ramy ołtarzowej wykonana przez J.L. Geigera (1881) w Kunsthistorischen Museum in Wien [2]

    Obraz z rzeźbioną ramą zamówił w 1908 roku zamożny kupiec norymberski Mateusz Landauer 1451-1515 do kaplicy Wszystkich Świętych, w ufundowanym przez siebie domu – hospicjum dla 12 zubożałych mistrzów cechowych. (Zwölfbrüderhaus). Obraz na desce lipowej w technice olejnej 135 x 123 cm ukazuje adorację Trójcy Świętej przez Maryję, świętych, patriarchów, proroków i chrześcijan w niebiosach. W centrum obrazu w pionowej osi wyobrażony koronowany Bóg Ojciec na tronie w obłokach trzyma – prezentuje ukrzyżowanego a nad nimi w blasku pośród cherubinów i aniołów unosi się Duch Święty. Gromady zbawionych świeckich i duchownych otaczają całą scenę, w tym przedstawiciele różnych stanów z Cesarzem i Papieżem na czele. Po lewej wśród zgromadzonych siwowłosy fundator Matthäus Landauer z kapeluszem w ręku. Poniżej w pustym, rozległym krajobrazie stoi świadek, samotna postać malarza z tablicą inskrypcyjną w złotej ramie. Na tablicy napis: Albertus Durer Noricus faciebat anno a Virginis partu 1511 (Albrecht Dürer norymberczyk stworzył go w 1511 roku po narodzeniu Maryi Panny).

    Autoportret samotnego malarza pod wyobrażoną przez niego sceną Adoracji Trójcy Świętej. [3]

    Projekt całego dzieła Dürera z jego autografem i datą 1508 zachował się w zbiorach Muzeum Conde w Chantilly. Jest rysowany piórkiem, brązowym tuszem i podmalowany akwarelą. To niewielka karta pociemniałego papieru w wymiarach (39 × 26,5 cm.)

    Duża rama 284 x 213 cm różni się od projektowanej m.in. zmianami w proporcjach, elementami rzeźby i profili na tympanonie, ornamentami w stylu gotyckim i ozdobionymi wiciami winorośli kolumnami. Rama wzorowana jest  włoskich renesansowych ramach ołtarzowych (pala) typu aedicula. O ile obraz ukazuje symbolicznie dzień Wszystkich Świętych, to przedstawienia rzeźbiarskie na ramie przypominają o dniu Sądu Ostatecznego.  W tympanonie w pełnoplastycznej rzeźbie sędzia Świata Chrystus z Maryją i Świętym Janem, na fryzie wyobrażono w reliefie dwie procesje: prowadzonych ku światłości (słońce) przez anioły i do piekielnej paszczy przez diabły.

    Projekt ołtarza Adoracja Trójcy Świętej autorstwa Albrechta Dürera (1508) w Musée Condé w Chantilly [4]

    Napis na tablicy flankowanej herbami rodziny Landau w dolnej części ramy głosi, że dom 12 braci razem z tą tablicą ukończony przez Mateusza  Landauera  w 1511 roku.

    Wymiary ramy, niemal dwukrotnie przekraczające wysokość obrazu, wskazują na jej dominującą rolę architektoniczną. Konstrukcja ta miała za zadanie nie tylko chronić panel malarski, ale przede wszystkim kreować iluzję renesansowego okna lub portalu prowadzącego bezpośrednio do rzeczywistości nadprzyrodzonej, co było typowe dla weneckich wzorców, które Dürer zaadaptował na grunt norymberski. Analiza struktury ramy w relacji do obrazu ujawnia mistrzowskie operowanie perspektywą. Dürer zaprojektował ramę tak, aby jej gzymsy i architrawy wydawały się przedłużeniem przestrzeni malarskiej. Dzięki temu granica między światem materialnym a malowaną wizją ulega zatarciu. Obraz, rama i wystrój kaplicy razem z witrażami stanowiły ideową jedność. To podejście wynikało z głębokiego przekonania Dürera o konieczności jedności sztuk (unificazione delle arti), którą miał okazję podziwiać we Włoszech.

    Oryginalna rama ołtarza Adoracji Trójcy Świętej (1511) autorstwa Ludwiga Kruga a może Wita Stwosza. w Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze [5]

    Współczesne badania, wspierane przez analizę archiwalną i stylistyczną, coraz częściej wskazują jednak na Ludwiga Kruga jako rzeczywistego wykonawcę ramy mimo, że Vit Stwosz jest wymieniony w księgach parafialnych jako jej twórca. Krug, syn złotnika Hansa Kruga Starszego, był postacią niezwykle wszechstronną – rzeźbiarzem, złotnikiem, rytownikiem i odlewnikiem. Jako artysta młodszego pokolenia był znacznie silniej przeniknięty ideami renesansowymi niż Stwosz, co lepiej tłumaczy precyzję detali architektonicznych aediculi. Krug współpracował z Dürerem przy wielu innych projektach, w tym przy ramie do portretów cesarzy Karola Wielkiego i Zygmunta, co czyni go najbardziej prawdopodobnym kandydatem na wykonawcę oprawy Ołtarza Landauera[1].

    Ciekawe kto wykonał na rzeźbionej ramie polichromię malarską i prace pozłotnicze? Czy wykonał to sam Albrecht Dürer,  a może mistrz tylko tylko nadzorował pracę malarza terminatora,  aby zapewnić jej spójność kolorystyczną z tablicą obrazu.

    Drzeworyt sztorcowy zwyobrażeniem ramy wiedeńskiej . Widoczne są szczegóły elementów bazy i kapiteli. Wyobrażona jest także w szczycie ramy postać putta (dzisiaj chyba odłączona). [6]

    Historia tego ołtarza znakomicie ilustruje zmienne losy wielu obrazów i ram, które rozdzielane, po upływie wieków ponownie zostały połączone przez kolejnych właścicieli. Obraz zakupiony w 1585 roku przez Cesarza Rudolfa II Habsburga został wyjęty z ramy i znalazł się w Pradze , później został przewieziony do Wiednia. Duża rama ołtarzowa najwyraźniej nie pasowała do kolekcji obrazów zebranych w jego Kunstkamerze. Rama pozostała w Norymberdze, gdzie czasowo zaginęła i uległa częściowej dekonstrukcji. Odnalezioną, po konserwacji można dzisiaj podziwiać w tamtejszym Germanisches Nationalmuseum. W XIX wieku powróciło już w szerszym wymiarze społecznym zainteresowania dawnymi dziełami sztuki i wielkimi mistrzami. Także pod koniec XIX w. zaczęto dostrzegać fakt, że ramy do obrazów także bywają dziełami sztuki lub rzemiosła artystycznego. Włoska idea jedności sztuki ponownie została dostrzeżona i doceniona. W Wiedniu postanowiono przywrócić dziełu wielkiego mistrza jego pierwotną architektoniczną oprawę. Kopia oryginalnej ramy została wykonana w 1881 roku przez Josefa L. Geigera. Obecnie ten ołtarz jest wystawiony w Kunsthistorischen Museum w Wiedniu. Nieco później do Norymbergi trafiła kopia obrazu Albrechta Dürera i jest czasem eksponowana w oryginalnej ramie. Inną kopię tablicy mistrza można podziwiać w odbudowanym po zniszczeniach wojennych domu 12 braci w Norymberdze.

    Napisałem ten krótki tekst wykorzystując ilustracje dostępne w domenie publicznej Wikimedia Commons.

    [1] Irene Kirschner, Der Rahmen des Allerheiligenbildes von A. DÜRER – Studien zu Konstruktion, Erhaltung und Fasstechnik, Diplomarbeit 2010, Monachium,extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://mediatum.ub.tum.de/doc/1597167/1597167.pdf

    [2] Ołtarz Landauera w Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Albrecht_D%C3%BCrer,_Kunsthistorisches_Museum_Wien,_Gem%C3%A4ldegalerie_-_Allerheiligenbild_(%22Landauer_Altar%22)_-_GG_838_-_Kunsthistorisches_Museum.jpg

    [3] Fragment obrazu Albrechta Dürera „Adoracja Trójcy Świętej” https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Duerer_Dreifaltigkeitsaltar.jpg

    [4] Projekt ołtarza Landauera w Musée Condé w Chantilly https://commons.wikimedia.org/wiki/File:D%C3%BCrer_-_Projet_pour_le_retable_Landauer,_1508.jpg

    [5] Ołtarz Landauera w Germanisches Nationalmuseum w Norymberdze https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Conice_per_pala_d%27altare,_norimberga_1530_ca.JPG

    [6] Georg Hirth, Das Deutsche Zimmer, Munchen/Leipzig 1886

    Napisał D.L. Sowizdrzał z Niedar