Rama z wzornika Daniela Marot, w stylu William and Mary

Ramy obrazów i luster często były projektowane przez wybitnych architektów i dekoratorów. Nawet jeżeli początkowo te projekty wnętrz, mebli czy obramowań były dedykowane hojnym mecenasom i powstawały z myślą o konkretnych, eleganckich rezydencjach, z czasem – po ich opublikowaniu – wywierały potężny wpływ na powstawanie nowych mód, stylów, czy, jak dawniej mawiano, gustu.

Podobnie było z projektami Daniela Marota Starszego (1661–1752), francuskiego architekta, projektanta i grawera. Marot, jako hugenota, został zmuszony ze względów religijnych do opuszczenia Francji po odwołaniu edyktu nantejskiego w 1685 roku. Znalazł schronienie w Holandii, na dworze namiestnika Wilhelma Orańskiego, gdzie został jego nadwornym projektantem. W swojej pracy wykorzystywał bogate doświadczenie zdobyte we wczesnej młodości, kiedy to rytował grafiki w pracowni Jeana Beraina Starszego, czołowego projektanta na dworze Ludwika XIV. Gdy jego protektor zasiadł na tronie Anglii jako Wilhelm III, Marot przeniósł się na dwór angielski, obejmując funkcję głównego architekta królewskiego (Master of Works). Działał tam do śmierci króla w 1702 roku. Z tego właśnie okresu, a także z lat 1703–1716, pochodzą jego opublikowane projekty. Brał czynny udział w projektowaniu rezydencji Wilhelma w Holandii oraz królewskiego pałacu Hampton Court. Po zakończeniu służby w Anglii ponownie zamieszkał w Holandii, gdzie zmarł w Hadze.

Projekty Marota wywarły ogromny wpływ na angielską odmianę baroku, znaną jako styl Williama and Mary, który – co oczywiste – czerpał silne inspiracje ze stylu Ludwika XIV. W jego propozycjach ram czy opraw, charakteryzujących się wyraźnie akcentowanymi, symetrycznymi koronami, groteskami, maskami i kratkami, dostrzec można wyraźny wpływ jego pierwszego mistrza, Jeana Beraina (którego imieniem nazwano zresztą niektóre wzory ram z okresu francuskiej regencji).

Marot był przede wszystkim architektem wnętrz, dlatego jego projekty mebli i ram zawsze posiadały silną podbudowę architektoniczną. Projektował pokój jako spójną całość: od sufitu, poprzez ramy luster i tapicerkę krzeseł, aż po fasony zasłon i formę kominka.

Niezwykle rzadko zdarza się, aby na rynku antykwarycznym pojawiła się rama z epoki, której na pierwszy rzut oka można przypisać autorstwo tak wybitnego projektanta. Owal, który trafił do naszej pracowni, wyglądał tak, jakby pochodził bezpośrednio z wyposażenia Hampton Court. Bez wahania mogłem wskazać na jego uderzające podobieństwo do jednej ze stron wzornika Marota. Oczywiście z zastrzeżeniem, że wzornik ten z pewnością stanowił inspirację dla wielu europejskich snycerzy w pierwszej połowie XVIII wieku.

Ta owalna, przebogato zdobiona rama, zaprojektowana do oprawy lustra, została wyrzeźbiona w drewnie dębowym i w całości pozłocona płatkami złota. Geometria korony opiera się na wolutowym łuku (gzymsie), ozdobionym mięsistymi liśćmi akantu. Z tej struktury wyłania się centralny motyw: tarcza herbowa podtrzymywana przez trzymaczy heraldycznych – dwóch „dzikich mężów” z maczugami: młodzieńca oraz starszego, brodatego mężczyznę z wieńcem na głowie. Tarcza herbu, podzielona na cztery pola w krzyż, eksponuje znaki nierozpoznanego dotychczas rodu. Po lewej i prawej stronie, w dolnych partiach zwieńczenia, zwieszają się niezwykle plastyczne, gęste kiście winogron. Całość kompozycji spina girlanda z kwiatów.

Dół ramy zdobi piękny fartuch z głową cherubina w centrum, osadzoną na tle głębokiej, promienistej muszli. Jej żebra rozchodzą się faliście na boki i ku górze, tworząc dla niej naturalną niszę. Rzeźba twarzy ma dziecięce, łagodne rysy, otoczona jest krótkimi, kręconymi włosami. Całość centralnego medalionu z aniołkiem ujęta jest w dwie symetryczne, potężne woluty (ślimacznice), które zwijają się do wewnątrz, nadając całemu elementowi architektoniczną stabilność. Od wolut na boki i w dół rozrastają się dynamiczne, mięsiste i głęboko rzeźbione liście akantu. Ich brzegi są ostro powcinane, a końcówki finezyjnie wywinięte, co tworzy piękny efekt światłocienia. Na skrajnych, bocznych krawędziach fartucha (po lewej i prawej stronie) kompozycję zamykają bardzo plastyczne, gęste grona winorośli. Tworzą one naturalne, organiczne przejście do profilowanego obwodu ramy, który jest w całości pokryty symetrycznym ornamentem (wstęgowo-liściastym) z rozetami.

Ta piękna, rzeźbiona rama była mocno zniszczona. Przeprowadziliśmy gruntowne prace restauratorskie, przywracając jej dawną urodę. W efekcie wspaniałe lustro odzyskało splendor i znalazło swoje nowe miejsce – tym razem w Polsce.

Kompozycje Daniela Marota to autorska, genialna interpretacja stylu Williama and Mary – szerszego zjawiska historyczno-artystycznego, które dominowało w Anglii i Holandii w latach ok. 1689–1702 (podczas panowania Wilhelma III Orańskiego i Marii II Stuart). Prezentują one styl wybitnie dworski, teatralny, zaprojektowany z myślą o manifestowaniu potęgi króla Wilhelma III. Każda płaszczyzna jest tu wypełniona splatającymi się wstęgami, akantem i rzeźbą figuralną(tzw. horror vacui). Styl ten zachowywał większy ciężar wizualny, zbliżony do francuskiego monumentalizmu. Chociaż trzeba przyznać, że w jego projektach już są niekiedy widoczne gładkie partie profilu, tzw. luster pomiędzy ornamentami. To nieśmiała zapowiedź estetyki ram typu Lely, które niedługo się pojawią w angielskim wzornictwie

• Francuski rodowód (Styl Ludwika XIV): Zarówno styl Williama and Mary, jak i twórczość Marota opierały się na adaptacji francuskiego baroku dworskiego. Daniel Marot, jako uczeń czołowego projektanta Ludwika XIV – Jeana Beraina, przeniósł do Holandii i Anglii wersalską symetrię, monumentalizm oraz bogactwo detalu.
• Architektoniczna struktura mebli: W obu przypadkach meble (szafy, ramy luster, obudowy zegarów) nie były traktowane jedynie jako obiekty użytkowe, lecz jako miniaturowa architektura. Charakterystyczne są tu przerwane przyczółki (gzymsy), woluty, pilastry oraz wyraźne podziały konstrukcyjne.
• Zamiłowanie do symetrii i osiowości: Oba nurty rygorystycznie przestrzegały zasady lustrzanego odbicia w dekoracji. Centralny punkt (np. kartusz herbowy) stanowił oś, od której symetrycznie rozchodziły się liście akantu, girlandy czy woluty.
• Materiały i wykończenie: Zarówno w ogólnym stylu epoki, jak i w projektach Marota kluczową rolę odgrywało luksusowe wykończenie: głębokie rzeźbienie w drewnie (snycerka), bogate złocenia, stosowanie techniki marketerii (w tym intarsji Boulle’a) oraz wprowadzanie elementów egzotycznych, takich jak laka czy holenderski fajans.

Różnice w wyglądzie przedmiotów pochodzących z tego okresu wynikają głównie z faktu, że wielu rzemieślników tworzących w stylu Williama and Mary musiało dostosować swoje realizacje do skromniejszych, mieszczańskich warunków Anglii i Holandii, podczas gdy Marot tworzył dla najwyższych sfer dworskich i arystokracji.

Podsumowując: styl Williama and Mary przyniósł do Anglii i Holandii nową konstrukcję mebla, elegancję fornirów i smukłość form, łagodząc surowy barok. Daniel Marot natomiast zaszczepił w te ramy francuski przepych, tworząc z ornamentu rzeźbiarskiego język absolutnej władzy i luksusu, czego doskonałym przykładem jest ta mistrzowsko skomponowana rama z wizerunkami „dzikich mężów” i twarzą cherubina.

Dodatkowo wybrałem z bogatej twórczości Daniela Marota większość jego projektów odnoszących się do ram obrazów czy luster. Być może przydadzą się one w rozpoznaniu jakiegoś innego ciekawego obiektu.

Większość prac pochodzi z albumu: Nouveaux livre d’ornaments, pour l’utillitée des sculpteurs et ofeures, inventé et gravéz á La Haye…, Amsterdam 1712.

1. Portret Daniela Marot , Jakub Gole, miedzioryt, przełom XVII i XVIII wieku, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dani%C3%ABl_Marot_(1661-1752).jpg
2. Strona tytułowa Nouveaux Liure d’Ornements…, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Titelblad_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(..)_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(serietitel_op_object)_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(serietitel),_RP-P-1964-3126.jpg
3. Rama w stylu Marot’a, fragment korony, pocz. XVIII wieku, fot. Ludomir Domański, w zbiorach prywatnych,
4. Rama w stylu Marot’a, fragment fartucha, pocz. XVIII wieku, fot. Ludomir Domański, w zbiorach prywatnych,
5. Wzory ram do luster, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Ornements…, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vier_spiegellijsten_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(serietitel),_RP-P-1964-3129.jpg
6. Rama w stylu Marot’a z lustrem, po konserwacji, pocz. XVIII wieku, fot. Ludomir Domański, w zbiorach prywatnych,
7. Wielkie lustro, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Ornements, …, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tafel_met_grote_spiegel_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(serietitel),_RP-P-1964-3127.jpg
8. Wzory dwóch ram do luster i opraw kandelabrów, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Orfeurerie, …, Daniel Marot, 1701-1703, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Twee_rechthoekige_spiegels_en_drie_wandarmen_Miroir_(titel_op_object)_Nouveaux_Liure_d%27Orfeurerie_(serietitel),_RP-P-1964-3135.jpg
9. Wzory ram i listew, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Ornements, …, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Drie_delen_van_kroonlijsten_en_deel_van_spiegellijst_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(serietitel),_RP-P-1964-3128.jpg
10. Wzory listew ramiarskich, miedzioryt, Nouveaux Liure d’Ornements, …, Daniel Marot, 1712, w zbiorach Rijksmuseum, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vier_kroonlijsten_Nouveaux_Liure_d%27Ornements_(serietitel),_RP-P-1964-3130.jpg

Napisał D.L. Sowizdrzał z Niedar